Tutak rehberi: Murat Nehri kıyısındaki ilçenin tarihi, adının hikâyesi ve meşhur buğdayı

Tutak, Ağrı’dan Patnos’a ve Van’a uzanan yol üzerinde, Murat Nehri’nin batı kıyısında kurulmuş bir ilçe. Yüksek dağlarla çevrili küçük bir ovada yer alan ilçe, tarih boyunca pek çok devletin, dinin ve mezhebin izlerini taşıyan bir yerleşim...

Tutak rehberi: Murat Nehri kıyısındaki ilçenin tarihi, adının hikâyesi ve meşhur buğdayı
GENEL 5 dk okuma 4 Okunma
Yazı Boyutu:

Tutak, Ağrı’dan Patnos’a ve Van’a uzanan yol üzerinde, Murat Nehri’nin batı kıyısında kurulmuş bir ilçe. Yüksek dağlarla çevrili küçük bir ovada yer alan ilçe, tarih boyunca pek çok devletin, dinin ve mezhebin izlerini taşıyan bir yerleşim yeri oldu. Ancak Ağrı Valiliği’nin de altını çizdiği gibi, ilçenin tarihi üzerine yeterli araştırma yapılmadığından bu zengin geçmişin önemli bir bölümü hâlâ gün yüzüne çıkmayı bekliyor.

Bu rehberde Tutak’ın adının nereden geldiğine dair rivayetleri, Urartulardan Cumhuriyet’e uzanan tarihini, coğrafyasını ve ekonomisini resmi kaynaklar ışığında ele alıyoruz.

Tutak nerede, nüfusu kaç?

Tutak, Ağrı’nın güneybatısında yer alıyor. Tutak Kaymakamlığı’na göre ilçe, Ağrı-Van yolu güzergâhında, Murat Nehri’nin batı kenarında kurulu. Doğusunda Hamur, kuzeyinde Eleşkirt, batısında ise Erzurum’un Karayazı ve Muş’un Malazgirt ilçeleri bulunuyor. İlçe merkezinin Ağrı’ya uzaklığı 40 kilometre civarında.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Ağrı İl Müdürlüğü verilerine göre Tutak’ın yüzölçümü 1.407 kilometrekare. Ağrı Valiliği’nin 2025 verilerine göre ilçede 25 bin 920 kişi yaşıyor. Kaymakamlık kayıtlarına göre ilçeye bağlı 80 köy ve 5 mahalle bulunuyor; nüfusun büyük bölümü köylerde yaşıyor.

Tutak adı nereden geliyor? Üç farklı rivayet

Ağrı Valiliği’nin kayıtlarında ilçenin adına ilişkin üç farklı görüş aktarılıyor:

  1. Farsça kökenli olduğu görüşü: Adın Farsçadan alındığı, “iki” anlamına gelen bir sözcükten türediği ve zamanla Tutak’a dönüştüğü öne sürülüyor.
  2. “Tutulan yer” görüşü: Bölgeye ilk gelen Türklerin bu yeri “tutulan yer” anlamında Tutak olarak adlandırdığı ileri sürülüyor.
  3. Tutak Bey görüşü: Alparslan ordusunun komutanlarından olan ve bu yörede konaklayan Tutak Bey’in adının ilçeye verildiği anlatılıyor.

İlçenin bir de eski adı var. Tutak, tarihi kayıtlarda ve Osmanlı salnamelerinde Antab (Entap / Ayintap) olarak geçiyor. Valilik kaynaklarına göre yöre, yakın çevrede, özellikle Kars ve Erzurum taraflarında bugün de “Antep” adıyla anılıyor. Halk arasında bu adın “Intap” şeklinde söylendiği ve Gaziantep ile bir ilişkisinin bulunmadığı vurgulanıyor.

Urartulardan Selçuklulara Tutak’ın tarihi

Valilik kaynaklarına göre yörenin tarihine ilişkin bilgiler MÖ 15. yüzyıla kadar uzanıyor. Bu dönemde bölge, Hurri-Mitanni Krallığı’nın kuzeydoğu ucunu oluşturuyordu; ancak asıl egemenlik Urartulardaydı. Tutak’ta Urartulara ait mezarlara sıkça rastlanıyor.

İlçenin pek çok köyü de geçmişin izlerini taşıyor. Atabindi (Nadirşeyh), Bulutpınar (Cemalverdi), Dayıpınar (Noktulu), Erdal (Hive), İsaabat, Ocakbaşı (Mirze) ve Soğukpınar (Muşyan) köylerindeki mezar taşları, kale kalıntıları, kilise yıkıntıları ve diğer tarihi yapılar; farklı dönemlerin, milletlerin ve inançların bu topraklardaki izlerini yansıtıyor.

Urartuların ardından bölge sırasıyla Medlerin, Perslerin, Büyük İskender’in ve Partların egemenliğine girdi. Romalılar ile Partlar, ardından Romalılar ile Sasaniler arasındaki mücadelelere sahne olan bölge, 7. yüzyılda İslam ordularının hâkimiyetine geçti ve 750’den itibaren Abbasilerin yönetiminde kaldı.

Türk akıncılarının yoğun olduğu bir bölgede bulunan Tutak, 1054’ten itibaren Selçukluların yönetimine girdi. 1071 Malazgirt Zaferi’nin ardından Büyük Selçuklu Devleti’nin sınırları içinde kalan yöre, 10. ve 12. yüzyıllarda Orta Asya ve Horasan’dan gelen birçok Türk boyunun ilk yerleşim yerlerinden biri oldu. 1243 Kösedağ Savaşı’ndan sonra İlhanlıların eline geçen bölge, ardından Celayirliler, Timur, Karakoyunlular ve Akkoyunluların yönetiminde kaldı.

Osmanlı dönemi ve 93 Harbi

Tutak, 1514 Çaldıran Zaferi ile Osmanlı topraklarına katıldı. Safevilerin bölgeyi yeniden işgal etmesi üzerine 1578’de tekrar geri alındı ve bölgenin Osmanlı’ya aidiyeti 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması ile kesinleşti. Valilik kayıtlarına göre Tutak, 1868’de Beyazıt Sancağı’na bağlı bir ilçe merkeziydi.

19. yüzyılda birkaç kez Rus işgaline uğrayan ilçe, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda da işgal edildi. Kaynaklara göre bu savaş sırasında Osmanlı Devleti, Hacı İsaoğlu Miralay Abdülkadir Bey’i alay komutanı olarak Tutak’a atadı ve kendisine Kılıç Gediği Yaylası ile İsaabat köyünü iskân etmesi emrini verdi.

Birinci Dünya Savaşı’nda yeniden Rusların eline geçen Tutak’ta, 1917’de Rusların çekilmesinin ardından Ermeni işgali başladı. İlçe, 14 Nisan 1918’de işgalden kurtarıldı. Cumhuriyet döneminde, 1927’de il merkezinin Karaköse’ye taşınmasıyla birlikte Ağrı iline bağlandı.

Coğrafya ve iklim

Tutak, Doğu Anadolu Bölgesi’nin Yukarı Murat-Van Bölümü’nde yer alıyor. İlçe merkezi, yüksek dağlarla çevrili küçük bir ovada, Murat Nehri’nin suladığı topraklar üzerinde kurulu. Kaymakamlık verilerine göre ilçede kara iklimi hâkim; yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise soğuk geçiyor.

Ekonomi: Ağrı’nın en verimli buğdayı burada yetişiyor

Tutak’ta halkın geçim kaynağı tarım ve hayvancılık; ancak en önemli gelir kaynağı hayvancılık. Kaymakamlık kaynaklarına göre:

  • Buğday: Tutak Ovası tahıl tarımına son derece elverişli. Ağrı’nın en yüksek randımanlı buğdayı burada yetişiyor. Temiz ve tohumluk kalitesindeki bu buğdaya halk arasında “Antep buğdayı” deniyor.
  • Diğer ürünler: Arpa, nohut, mercimek ve çavdar ilçede en çok üretilen diğer tarım ürünleri.
  • Hayvancılık: Köylerde çok sayıda koyun ve sığır besleniyor; en yaygın sığır ırkı doğu kırmızısı. İlçede bir tabii tohumlama istasyonu bulunuyor ve canlı hayvan ticareti yapılıyor.
  • Yeni alanlar: Kümes hayvancılığı ve arıcılık gelişmekte olan sektörler arasında. Geleneksel olarak sürdürülen Arap atı yetiştiriciliğini özendirmek için de çeşitli çalışmalar yapıldı.
  • El sanatları: Köylerde halı, kilim ve keçe dokumacılığı sürüyor.

Buz tutan Murat’ta kış balıkçılığı

Tutak’ın en ilginç geleneklerinden biri kışın yaşanıyor. Dondurucu soğuklarla Murat Nehri’nin büyük bölümü buzla kaplandığında, yazın tarım ve hayvancılıkla geçinen köylüler nehirde balık avına çıkıyor. Basına yansıyan haberlere göre ilçeye bağlı 40 haneli Batmış köyünde köylüler, nehrin donmaya başlamasıyla birlikte günde ortalama 50 ila 100 kilogram balık avlayarak aile ekonomilerine katkı sağlıyor.

Tutak’a nasıl gidilir?

Tutak’a Ağrı il merkezinden Patnos yönüne giden kara yoluyla ulaşılıyor. İlçe merkezi, Ağrı’ya yaklaşık 40 kilometre uzaklıkta. En yakın havalimanı Ağrı Ahmed-i Hani Havalimanı; Van Ferit Melen Havalimanı da Patnos üzerinden alternatif bir seçenek sunuyor.

Kaynaklar: Ağrı Valiliği, Tutak Kaymakamlığı, Tutak Belediyesi, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Ağrı İl Müdürlüğü, Ekonomist. Kapak fotoğrafı (Murat Nehri, temsili): EvgenyGenkin / Wikimedia Commons (CC BY 2.5)

Görüşünüzü Belirtin

Genel Kategorisinden Haberler

İlginizi çekebilecek güncel kaynak haberleri

Benzer