Özel Röportaj: Sefa Saygıdeğer
Yapay zekâ ve algoritmaların haberin üretiminden okuyucuya ulaşmasına kadar tüm süreçleri dönüştürdüğü yeni medya çağında, gazeteciliğin geleceği ve hakikat mücadelesi yeniden tartışılıyor.
YAPAY ZEKÂ ÇAĞINDA HAKİKATİN PEŞİNDE
Haberin gündemini artık yalnızca gazeteciler değil, görünmez algoritmalar da belirliyor. Yapay zekâ, dijital platformlar ve deepfake teknolojileri haberciliğin kurallarını yeniden şekillendirirken, hakikate ulaşmak da her geçen gün zorlaşıyor. Küresel Gazeteciler Konseyi (KGK) Medya Çalıştayı kapsamında SODİMER Başkanı Prof. Dr. Levent Eraslan ile gazeteciliğin geleceğini, algoritmik otoriteyi ve dijital çağın tehditlerini konuştuk. Eraslan, “Teknoloji, gazetecinin etik ve hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz” diyerek, gazeteciliğin geleceğinde en büyük güvencenin insan aklı, meslek etiği ve hakikat arayışı olacağını vurguladı.
İşte SODİMER Başkanı Prof. Dr. Levent Eraslan’nın sorulara verdiği yanıtlar:
Hocam, Medya Çalıştayı'ndaki sunumunuza çok çarpıcı bir soruyla başladınız: "Bugün telefonunuzun ekranına düşen ilk haberi okumanıza kim karar verdi?" Yüzyıllardır bu sorunun cevabı belliydi. Bugün ne değişti? Prof. Dr. Levent Eraslan: Yüzyıllar boyunca gazeteciliğin en büyük gücü "eşik bekçiliği" (gatekeeping) oldu. Toplumun neyi bilmesi, neyi tartışması veya neye öfkelenmesi gerektiğine yayın yönetmenleri, editörler, yani yıllarını bu mesleğe vermiş insanlar karar verirdi. Ancak bugün, editoryal bağımsızlığımızın ve entelektüel birikimimizin yerini sessiz, görünmez ama son derece diktatör bir rakip alıyor: Algoritmik Otorite. Artık o kararı, kilometrelerce uzaktaki bir sunucuda saniyede milyonlarca veri işleyen, kodlarını dahi görmediğimiz algoritmalar veriyor. Haberin kime, ne zaman ve nasıl ulaşacağını yalnızca gazeteciler değil, makineler belirliyor.
Siz bu algoritmaları "dünyanın en politik editörleri" olarak tanımlıyorsunuz. Algoritmik Otorite tarafsız bir dağıtıcı değil mi? Bizi nasıl bir tehlike bekliyor? Prof. Dr. Levent Eraslan: Kesinlikle tarafsız değiller. Algoritmalar tıklanmanın, korkunun, bağımlılığın ve platformların kâr marjlarının tarafındadır. Giderek büyüyen bir güç mücadelesi var ve maalesef gerçeğin değeri artık "etkileşim" (engagement) oranıyla ölçülüyor. Derinlikli, aylarca uğraşılmış bir araştırma dosyası, algoritmanın öfke ve kutuplaşma açlığını doyuran 10 saniyelik yüzeysel bir videonun gerisinde kalabiliyor.
Dahası, kullanıcılar filtre balonlarına ve yankı fanuslarına hapsediliyor. Eğer hayati bir haber, bir kullanıcının kişiselleştirilmiş haber akışına (news feed) hiç düşmüyorsa, o olay o kişi için gerçekten yaşanmış sayılır mı? Bu durum toplumdaki kutuplaşmayı, önyargıyı ve karşıt görüşlere tahammülsüzlüğü derinleştiriyor.
Sadece dağıtımda değil, haberin mutfağında da yapay zekâ devrede. "Gazeteciler artık okur için mi yazıyor, arama motorları için mi?" eleştirinize gelelim. Üretim sürecindeki bu otomasyon mesleği nasıl dönüştürüyor? Prof. Dr. Levent Eraslan: Haberi yayımlamak artık yeterli değil, makinelerin diline yaranmak zorundayız. Manşeti gerçekten biz mi atıyoruz, yoksa arama motoru optimizasyonu (SEO) mu? Haberin dilini, kurgusunu buna göre değiştirdiğimizde kendi sesimizi kodlara teslim etmiş oluyoruz.
Elbette yapay zekânın üretim aşamasında faydaları var. Veri madenciliği, çeviri veya yapılandırılmış verilerin otomatik haberleştirilmesi gibi. Örneğin Associated Press (AP), finansal raporları otomatik haberleştirerek bir çeyrekte 4.400 haberlik bir üretim kapasitesine ulaştı. Bloomberg'in Cyborg sistemi haber üretim hızını inanılmaz artırdı. Türkiye'de de yerel gazeteler meclis kararlarını, ihaleleri yapay zekâ yardımıyla hızlıca tarayabilir. Ancak temel ayrım şu: Yapay zekâ gazetecinin araştırma kapasitesini artırabilir ama haberin doğruluğunun garantisi değildir. Gazetecinin asıl görevi sadece veriyi aktarmak değil, o verinin arkasındaki hikâyeyi ortaya çıkarmaktır.
Doğruluk demişken, sunumunuzdaki "Hakikat Krizi" başlığı çok sarsıcıydı. Deepfake, sentetik medya ve yapay zekâ halüsinasyonları çağında neye güveneceğiz? Artık görüntü ve ses, hakikatin kanıtı olmaktan çıkıyor mu? Prof. Dr. Levent Eraslan: Çıkma noktasına hızla ilerliyor. Hiç olmayan olaylar, hiç söylenmemiş sözler son derece ikna edici şekilde sunulabiliyor. Mayıs 2023’te Pentagon yakınlarında bir patlama olduğunu gösteren yapay zekâ üretimi sahte bir görsel yayımlandı. Doğrulanmış hesaplar bile bunu paylaştı ve bunun sonucunda S&P 500 endeksinde kısa süreli düşüş yaşandı. Yani doğrulanmamış bir görselin yayılması sadece gazeteciliğin güvenilirliğini değil, finansal piyasaları ve kamu güvenliğini de doğrudan tehdit ediyor.
Siyasi siyasetçilerin seslerinin taklit edilmesi, seçim dönemlerindeki manipülasyonlar devasa bir risk. Bir haberi veya görseli yayımlamadan önce "Bu nerede, ne zaman ve kim tarafından üretildi?" diye sormak, yani doğrulama refleksi, artık sadece mesleki bir tercih değil, kamusal bir güvenlik meselesidir.
Tüm bu teknolojik kuşatma altında "Yeni Nesil Gazetecilik Etiği" nasıl şekillenmeli? Algoritma veya yapay zekâ yanlış yaparsa sorumlu kim olacak? Prof. Dr. Levent Eraslan: 20. yüzyılda oluşturulan basın meslek ilkeleri bu yeni sorunları bütünüyle kapsamıyor. CNET skandalını hatırlayalım; yapay zekâ desteğiyle yazılan finans içeriklerinde ciddi hesaplama hataları yapıldı. Üretim yöntemi şeffaf açıklanmadığı için kurumun güvenilirliği ağır yara aldı ve onlarca makalede düzeltme yapmak zorunda kaldılar.
Temel ilkemiz şu olmalı: Teknoloji, gazetecinin etik ve hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Çalıştayımızda Av. Atilla Diler’in de hukuki boyutuyla detaylandırdığı üzere, yazılımı geliştiren kadar, onu kullanan gazeteci ve yayın kuruluşu da sorumludur. Yapay zekâ ile üretilen veya değiştirilen içeriklerde mutlaka şeffaf olunmalı, "Sentetik Medya Beyanı" kullanılmalıdır. Okuyucunun neyi tükettiğini, o içeriğin insan mı yoksa makine tarafından mı üretildiğini bilme hakkı vardır.
Son olarak, bu anlattıklarınız gazeteciliğin sonu mu? Toplumu algoritmaların elinden nasıl kurtaracağız? Prof. Dr. Levent Eraslan: Bugün burada gazeteciliğin bittiğini değil, kuralları yeniden yazılan bir savaşın tam cephesinde olduğumuzu söylüyoruz. Yeni bir dijital çağdayız. Eğer algoritmaların bu kontrolsüz otoritesini sorgulamaz, şeffaflık talep etmez ve haberin kontrolünü yeniden elimize almazsak; sadece mesleğimizi değil, demokrasinin ortak hafızasını da kaybederiz. Asıl mesele kitleleri makinelerin karanlık kutularına terk etmemek ve insanlık için gerçeğin fenerini yeniden yakmaktır.
Kaynak: Haber Merkezi
